De panter als Cartier-motief is bovenal een prestatie uit het midden van de twintigste eeuw op het gebied van driedimensionale edelsmeedkunst. De volledig gearticuleerde panterjuwelen (broches, armbanden en clips waarin het lichaam van het dier was opgebouwd uit honderden individueel gezette stenen) kwamen in de jaren 40 en 50 uit de Parijse ateliers en vertegenwoordigen een van de technisch meest veeleisende werken die het bedrijf ooit heeft geproduceerd.
De constructie van een volledig gearticuleerde panter vereiste dat het lichaam in secties werd gebouwd, elk onafhankelijk scharnierend zodat het hele stuk kon buigen en natuurlijk kon bewegen. Het typische kleurenpalet bestond uit diamanten pavé-gezet over het lichaam met zwarte onyx vlekken, waarbij de combinatie de geelbruine en zwarte kleuring van een luipaard creëerde. Ogen waren gezet met gekleurde stenen (smaragden en saffieren verschijnen in verschillende stukken) en snorharen werden weergegeven in fijne platina draad. Het resultaat, wanneer vastgehouden of gedragen, beweegt met iets dat dicht bij het leven komt.
Oorsprong en inspiratie
De inspiratie voor het pantermotief kwam uit verschillende richtingen tegelijk. Mijn overgrootvader Jacques Cartier was gefascineerd door grote katten tijdens reizen door India in de jaren 20 en 30, en bij thuiskomst las hij zijn jonge kinderen The Jungle Book voor, waarbij hij bleef hangen bij de illustraties van Bagheera. De ontwerpers van het bedrijf (waaronder Pierre Lemarchand in Parijs en Dennis Gardner in Londen) brachten regelmatig bezoeken aan de dierentuin tijdens lunchpauzes, waarbij ze allerlei soorten dieren schetsten die ze later zouden vertalen naar juwelen.
Jeanne Toussaint, een tijdlang de metgezel van Louis Cartier en later artistiek directeur in Parijs, was gedurende haar hele carrière nauw verbonden met het panterthema. Haar bijnaam was Pan Pan; ze was een vroege drager van de luipaardhuidjas; ze bezat een panter make-upkoffer. Of zij de oorspronkelijke drijvende kracht achter de dierenjuwelen was, of een van de verschillende mensen die het motief voedden, is niet iets dat netjes kan worden opgelost. Het volledige verhaal is ingewikkelder dan de vereenvoudigde verslagen gewoonlijk toelaten. Wat wel duidelijk is, is dat de driedimensionale panterstukken uit de jaren 40 en 50 het product waren van een aanhoudende creatieve omgeving in Parijs waarin Toussaint een centrale figuur was, en dat Lemarchand de ontwerper was die het meest verantwoordelijk was voor het geven van de definitieve sculpturale vorm aan het motief.
De armband van de hertogin van Windsor
Het meest gevierde overgebleven voorbeeld is de diamanten en onyx panterarmband die de Duchess of Windsor in 1952 kocht. De armband bestaat uit een volledig driedimensionale panter die langs de pols hurkt, waarvan het lichaam volledig is opgebouwd uit pavé diamanten en onyx in de vlekken, gezet op een flexibele vorm die zich aan de arm aanpast. Toen het onder de hamer kwam bij Sotheby's (ongeveer tien jaar na de eeuwwisseling) vestigde het het record voor de duurste armband die destijds bij Sotheby's werd verkocht, met een bedrag van zeven miljoen dollar.
De band van de hertogin met de panterjuwelen van Cartier was van lange duur; ze bezat verschillende stukken. De armband uit 1952 geldt als het hoogtepunt van de vorm. Voor het verhaal achter de creatie ervan en de bredere inspiratiebronnen voor het pantermotief, zie De inspiratie achter de Cartier Panters.
Pierre Lemarchand
Lemarchand was de ontwerper achter zowel de panterjuwelen als (in een ander register) de beroemde broche met de kooivogel, tentoongesteld in de etalage van Cartier Parijs in 1942, tijdens de Duitse bezetting. De twee oeuvre staan aan tegenovergestelde uiteinden van het stemmingsspectrum: de vogelbroches zijn sober en beladen met politieke betekenis, de panterjuwelen zijn exuberant en technisch extravagant. Dat beide van dezelfde hand kwamen, is een voorbeeld van de reikwijdte die de beste ontwerpers die in het midden van de eeuw bij Cartier werkten, kenmerkte. De vogelbroche wordt in detail besproken in Cartier Parijs en de Gevangen Vogelbroche.
Bronnen
- Francesca Cartier Brickell, The Cartiers (Ballantine Books, 2019), hfdst. 10 (“Cousins in Austerity, 1945–1956”)
- Hans Nadelhoffer, Cartier: Juweliers Buitengewoon (Thames and Hudson, 1984; herzien 2007), geciteerd pp. 229, 231 et al.
- V&A Museum, Londen, tentoonstelling “Cartier” (april–november 2025): uitgelichte panterarmband, Cartier Parijs, 1978
