Wat is een Mysterieklok?
Een mysterieklok is een uurwerk waarbij het mechanisme (de mechanische aandrijving die de wijzers beweegt) aan het zicht onttrokken is, waardoor de wijzers lijken te draaien zonder zichtbare verbinding met een energiebron. Het effect, wanneer goed uitgevoerd, is werkelijk verrassend: twee wijzers draaien gestaag in de lucht binnen een kristallen kooi, zonder dat iets ze ogenschijnlijk beweegt.
Het mechanisme achter deze illusie berust erop dat de wijzers niet direct op een centrale as zijn gemonteerd, maar op dunne glazen of kristallen schijven die in de transparante kast zijn geplaatst. Elke schijf draait onmerkbaar, aangedreven door verborgen tandwielen die verborgen zijn in de voet of het frame van de klok. Omdat de schijven transparant zijn en het uurwerk zich elders bevindt, kan het oog de bron van de beweging niet traceren. Het resultaat lijkt pure uurwerkmagie.
Cartier en Maurice Couët
De vorm werd niet door Cartier uitgevonden. Eerdere Franse klokkenmakers hadden het concept in de negentiende eeuw al onderzocht, en de illusionist Robert-Houdin had het zwevende-wijzers-effect gebruikt in toneelvoorstellingen. Cartier werd de meest gevierde en innovatieve exponent ervan. Werkend met de meester klokkenmaker Maurice Couët, produceerde Cartier vanaf het begin van de twintigste eeuw mysterieklokken van buitengewone ambitie. Couëts ontwerpen gingen veel verder dan eenvoudige transparantie: de uurwerken werden geïntegreerd in sculpturale kasten (Chinese figuren, Egyptische tempels, dieren) die zelf het spektakel werden. De eerste geregistreerde koper van een Cartier mysterieklok was J.P. Morgan, die in 1913 een Model A-exemplaar verwierf.
De Belangrijkste Modelgroepen
Hans Nadelhoffer identificeerde vier hoofdgroepen in zijn monografie uit 1984, een taxonomie die is overgenomen door latere studies, waaronder Harry Fane's tentoonstellingscatalogus The Mystery of Time uit 2000.
De Model A-klokken, voor het eerst geproduceerd in 1912, ontlenen hun vorm aan de Franse wegwijzer: een paar transparante bergkristallen kolommen die een ronde wijzerplaat ondersteunen, met de wijzers die erin lijken te zweven. Er werden minstens eenentwintig variaties gecreëerd. De kast is van bergkristal gemonteerd op een basis van zwarte onyx of obsidiaan; sommige versies bevatten turkoois, agaat en goud. Deze behoren tot de meest elegante van de groepen.
De Portique-klokken zijn de meest monumentale: elk is meer dan veertien inch hoog en heeft de vorm van een oosterse deuropening of boog, met twee massieve bergkristallen kolommen die bovenaan met elkaar verbonden zijn. Er zijn slechts zes exemplaren bekend, geproduceerd in de Couët-werkplaats tussen 1923 en 1925. Elk paar kolommen weegt meer dan 5.000 karaat. Ze zijn, zoals Fane opmerkte, zeker de meest imposante mysterieklokken en verreweg de grootste Cartier mysterieklokken die ooit zijn gemaakt.
De Enseigne-klokken (ook wel Scherm mysterieklokken genoemd; "enseigne" verwijst naar de decoratieve haardschermpanelen uit de zeventiende en achttiende eeuw, waarvan deze klokken de vorm nabootsen) nemen de vorm aan van zo'n scherm, met een decoratief frame dat de kristallen wijzerplaat omsluit. Zeven werden er geproduceerd tussen 1923 en 1928. Er bestaan versies met jaden batons, jaden en diamanten randen, en, in één geval, een diamanten chapterring met diamanten cijfers gevangen in de kristallen wijzerplaat.
De Chinese groep, met een oosters karakter, omvat gesneden figuren en geëmailleerde jaden honden. Het zesde model gebruikt bergkristallen kolommen en heeft een oosters ontwerp. De productiestop van 1914 tot 1919, toen er geen mysterieklokken werden gemaakt, weerspiegelt de verstoring van de Eerste Wereldoorlog voor de Couët-werkplaats en voor de capaciteit van het bedrijf in bredere zin.
Een bericht uit 1925 in de Gazette du Bon Ton beschreef deze klokken als "wonderen van de klokkenmakerskunst, onwerkelijk en schijnbaar geweven uit maanstralen," die "het mysterie van de tijd versluieren in de schaduw van een oude godheid." Die beschrijving, geschreven op het hoogtepunt van hun productie, is nog steeds geldig.
Technische Eisen
Mysterieklokken behoren tot de technisch meest veeleisende objecten in de geschiedenis van de decoratieve klokkenmakerij. Het tandwielstelsel dat beweging onzichtbaar overbrengt, moet precies genoeg zijn om geen zichtbare wiebeling of onregelmatigheid in de beweging van de wijzers te veroorzaken, terwijl de algehele constructie decennialang betrouwbaar moet blijven. De meest ambitieuze voorbeelden vereisten maanden werk om te voltooien.
De kristallen schijven zijn essentieel voor de illusie. Afsplinteringen of haarscheurtjes beïnvloeden het mechanisme evenzeer als het uiterlijk, aangezien de precisie van het geheel afhangt van de integriteit van elk samenwerkend onderdeel. De staat van de schijven is een van de eerste dingen die specialisten onderzoeken bij het beoordelen van een mysterieklok.
Verzamelen en de Veilingmarkt
Cartier mysterieklokken behoren tot de meest gewilde objecten op de veilingmarkt voor decoratieve kunsten. Hun combinatie van technische vindingrijkheid en sculpturale ambitie (velen bevatten jade, koraal, onyx en gesneden hardstenen figuren) plaatst ze op het snijvlak van horlogerie, juwelen en beeldende kunst. De meest uitgebreide voorbeelden, met name de figuurklokken die staande Chinese figuren of dieren als onderdeel van de uurwerkweergave integreren, vestigen regelmatig records in grote veilingzalen.
De staat van het uurwerk en de kristallen, de integriteit van de kast en eventuele edelsteenonderdelen, en de kwaliteit van het algehele ontwerp beïnvloeden de waarde allemaal aanzienlijk. De markt voor mysterieklokken is aanzienlijk gegroeid onder verzamelaars in Azië, maar ook in Europa en Noord-Amerika, wat de visuele dramatiek van de stukken en hun unieke plaats in de geschiedenis van de klokkenmakerij weerspiegelt. Een Portique mysterieklok nr. 3 (1924), een van de slechts zes bekende Portique-exemplaren, werd verkocht bij Phillips Genève in mei 2025. Een Model A mysterieklok van circa 1914, in bergkristal, geelgoud, witte agaat, emaille en diamanten, werd verkocht bij Bonhams Hong Kong in november 2025.
Bronnen
- Francesca Cartier Brickell, The Cartiers (Ballantine Books, 2019), hfst. 2 (“Louis, 1898–1919”) en hfst. 5 (“Stones Paris: Early 1920s”)
- Hans Nadelhoffer, Cartier: Jewelers Extraordinary (Thames and Hudson, 1984; herziene editie 2007), geciteerd pp. 275, 281 e.a.
- Harry Fane, The Mystery of Time: The Mystery Clocks of Cartier (tentoonstellingscatalogus, International Fine Art and Antique Dealers Show, New York, 2000)
- V&A Museum, Londen, tentoonstelling "Cartier" (april–november 2025): met Model A mysterieklok, Cartier Parijs, 1914
- Wikipedia: Mysterieklok
