Bergkristal is een natuurlijk voorkomende vorm van kleurloze, transparante kwarts. Het is een mineraal, geen gefabriceerd materiaal, en de optische eigenschappen ervan verschillen van die van glas: het is harder, het heeft een lichte natuurlijke dubbele breking, en de helderheid van fijne exemplaren kan uitzonderlijk zijn. Cartier gebruikte het veelvuldig vanaf het begin van de twintigste eeuw, met name in objecten waarbij transparantie deel uitmaakte van het ontwerpconcept.
Mysterieklokken
De meest technisch veeleisende toepassing was in de mysterieklok, waarbij bergkristal de transparante bol of de pilaren vormde waardoor de wijzers van de klok leken te zweven zonder enige zichtbare verbinding met het uurwerk. De illusie hing af van de helderheid van het materiaal: zelfs lichte vertroebeling of insluitsels zouden de aandacht hebben getrokken naar het mechanisme dat erin verborgen zat. Het uurwerk, ontworpen in samenwerking met Maurice Couet en gebaseerd op de precisiefabricage van Jaeger-LeCoultre, was verborgen in de basis of het frame, en de aandrijving werd via het kristal zelf overgebracht. Bergkristal was het materiaal dat de illusie mogelijk maakte.
Decoratieve Objecten en Lijsten
Naast de mysterieklokken verscheen bergkristal in fotolijsten, bureau-objecten, vanity-accessoires en vanity cases. In de Art Deco-periode, met haar interesse in geometrische helderheid en het samenspel van ondoorzichtige en transparante oppervlakken, bood bergkristal een natuurlijk materiaal dat kon worden gecombineerd met lak, email en hardsteen om sterke contrasten in textuur en lichtdoorlating te creëren.
Bergkristal en Glas
Het onderscheid tussen bergkristal en glas is van belang voor wie met antieke stukken werkt, aangezien de twee materialen op elkaar kunnen lijken, maar zich anders gedragen onder gepolariseerd licht en anders reageren op snijgereedschappen. Antieke Cartier-objecten maken doorgaans gebruik van bergkristal wanneer het materiaal integraal deel uitmaakt van het visuele effect van het ontwerp; glas werd in andere contexten gebruikt. Vaststellen welk materiaal aanwezig is in een specifiek object, maakt deel uit van het werk dat specialisten verrichten bij het vaststellen van de aard en conditie van een stuk.
De omarming van transparantie als ontwerpswaarde in de Art Deco-periode, en Cartier's specifieke vaardigheid in het combineren van natuurlijke materialen op onverwachte manieren, maakte bergkristal tot een terugkerende aanwezigheid in de meest ambitieuze objecten van het bedrijf van de jaren 1910 tot en met de jaren 1930.
Bronnen
- Francesca Cartier Brickell, The Cartiers (Ballantine Books, 2019), hfdst. 5 (“Stones Paris: Early 1920s”) en hfdst. 8 (“Diamonds and Depression: The 1930s”)
- Hans Nadelhoffer, Cartier: Jewelers Extraordinary (Thames and Hudson, 1984; herzien 2007), geciteerd pp. 184, 190 e.v.
- Wikipedia: Bergkristal
