Grisaille (van het Franse gris, grijs) is een schildertechniek die volledig wordt uitgevoerd in grijstinten, van het diepste zwart via een volledig toonbereik tot bijna wit. Bij email gebruikt de techniek gelaagde dekkende en doorschijnende grijze glasachtige emails, die na elkaar worden gebakken over een folie of een donkere emailgrond, om een monochrome scène te creëren met het uiterlijk van een sculpturaal reliëf. De lichtere passages worden geleidelijk opgebouwd, waarbij elke laag wordt gebakken voordat de volgende wordt aangebracht, zodat het uiteindelijke oppervlak een diepte en driedimensionaliteit krijgt die een vlakke applicatie van één enkele toon niet zou kunnen bereiken.
De Techniek
Het uitgangspunt voor grisaille email is meestal een donkere basis: een gebakken zwarte of donkerblauwe emailgrond, soms over een folie. De schilder brengt vervolgens progressief lichtere grijze emails aan, werkend vanuit de schaduwen naar de highlights, met behulp van een zeer fijn penseel en bakt het stuk tussen elke belangrijke werkfase. De lichtste highlights, als laatste aangebracht, zijn doorgaans een dekkend wit email dat, tegen de donkere grond en de doorschijnende middentonen erboven, leest als het helderste punt van de compositie.
Deze techniek heeft een lange geschiedenis in de Europese decoratieve kunsten. Het werd met name geassocieerd met de Limoges emailtraditie vanaf de zestiende eeuw, en met miniatuurportretten en het beschilderen van wijzerplaten in de achttiende en negentiende eeuw. Tegen de tijd dat de ateliers van Cartier het in het begin van de twintigste eeuw toepasten, had grisaille een gevestigde traditie in het Franse fijne vakmanschap.
Grisaille bij Cartier
Cartier gebruikte grisaille email in het begin van de twintigste eeuw op een reeks objecten waar figuratieve of decoratieve geschilderde scènes gewenst waren. Wijzerplaten, waaronder enkele geproduceerd in de ateliers voor Mystery Clocks, gebruikten grisaillepanelen voor hun decoratieve omlijsting of kastelementen. Wijzerplaten van bureauklokken en kleine staande klokken toonden grisaille scènes van klassieke figuren, landschappen of ornamentale motieven. Make-updoosje en nécessaire panelen gebruikten de techniek voor miniatuurscènes op deksels en covers, waar het monochrome palet een formele, cameo-achtige kwaliteit gaf aan de decoratie.
De ateliers geassocieerd met Maurice Couët, die vanaf de jaren 1910 een groot deel van Cartiers klokproductie overzag, behoorden in deze periode tot de technisch meest bekwame in Parijs, en het grisaillewerk geassocieerd met de klokproductie van Cartier weerspiegelt die algemene standaard van vakmanschap. De techniek vereiste de precisie en het geduld van een miniaturist: fouten in het emailschilderen zijn niet gemakkelijk te corrigeren, en het bakproces introduceert variabelen die het eindresultaat moeilijker te voorspellen maken dan bij olie- of aquarelverf.
Onderscheid met Andere Emailtechnieken
Grisaille email onderscheidt zich van de andere technieken die in de ateliers van Cartier werden gebruikt. Guilloché email, misschien wel de meest zichtbare emailtechniek in het horloge- en klokwerk van Cartier, brengt doorschijnend gekleurd email aan over een guilloché metalen ondergrond; het effect is optisch en chromatisch in plaats van figuratief. Champlevé vult uitgesneden uitsparingen met kleur; cloisonné gebruikt metalen draadcellen om kleurvlakken te scheiden. Plique-à-jour creëert doorschijnende, onondersteunde emailmembranen. Al deze technieken zijn kleurgebaseerd. Het specifieke terrein van grisaille is figuratief en sculpturaal: het modelleren van vormen in licht en schaduw met behulp van toonbereik binnen één enkele kleur.
Het onderscheid is belangrijk bij het identificeren van individuele stukken. Een grisaillepaneel op een make-updoosje is onmiddellijk herkenbaar aan zijn monochrome karakter en zijn schilderachtige, driedimensionale figuren; het zal niet worden verward met een guilloché wijzerplaat of een champlevé kleurpaneel zodra de verschillen begrepen zijn.
Bronnen
- Grisaille, Wikipedia
- Limoges email, Wikipedia
